Αφαίρεση γόνου για μείωση προσβολής από βαρρόα

Εισαγωγή και σημασία της μεθόδου

Τα τελευταία χρόνια, η αυξανόμενη ανθεκτικότητα της βαρρόα (Varroa destructor) στα συνθετικά ακαρεοκτόνα έχει εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της σύγχρονης μελισσοκομίας. Η συνεχής και επαναλαμβανόμενη χρήση των ίδιων δραστικών ουσιών έχει οδηγήσει στην εμφάνιση ανθεκτικών πληθυσμών ακάρεων, μειώνοντας σημαντικά την αποτελεσματικότητα πολλών χημικών θεραπειών (Rosenkranz et al., 2010).
Παράλληλα, η αυξημένη απαίτηση για παραγωγή μελιού χωρίς υπολείμματα φαρμάκων έχει ενισχύσει το ενδιαφέρον για βιοτεχνικές και μη χημικές μεθόδους αντιμετώπισης της βαρρόα. Οι περισσότερες απώλειες μελισσιών καταγράφονται κατά τη διάρκεια του χειμώνα και συνδέονται άμεσα με υψηλά επίπεδα προσβολής από βαρρόα κατά το τέλος του καλοκαιριού και τις αρχές του φθινοπώρου (Le Conte et al., 2010).
Η τεχνητή διακοπή γόνου βασίζεται σε μία απλή βιολογική αρχή:
Η βαρρόα αναπαράγεται αποκλειστικά μέσα στον σφραγισμένο γόνο. Όταν ο γόνος περιορίζεται ή απομακρύνεται, μεγάλο ποσοστό των ακάρεων εκτίθεται πάνω στις ενήλικες μέλισσες, όπου μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικότερα με οργανικά οξέα.
Μελέτες έχουν δείξει ότι οι τεχνικές διακοπής γόνου μπορούν να επιτύχουν αποτελεσματικότητα που συχνά υπερβαίνει το 80–95%, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με εφαρμογή οξαλικού οξέος σε περίοδο απουσίας σφραγισμένου γόνου ( R. Büchler et al. 2020).

Από τα χημικά στις βιοτεχνικές μεθόδους
Για δεκαετίες, η αντιμετώπιση της βαρρόα βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στη χρήση συνθετικών ακαρεοκτόνων. Παρότι αρχικά τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ικανοποιητικά, η υπερβολική ή επαναλαμβανόμενη χρήση οδήγησε:
στην ανάπτυξη ανθεκτικότητας των ακάρεων,
στη συσσώρευση υπολειμμάτων στο κερί,
και σε αυξημένο κίνδυνο επιμόλυνσης των προϊόντων της κυψέλης.
Σύμφωνα με τους Rosenkranz et al. (2010), η ολοκληρωμένη διαχείριση της βαρρόα πρέπει να βασίζεται σε συνδυασμό:
– βιοτεχνικών πρακτικών
– οργανικών οξέων
– παρακολούθησης πληθυσμών
– και περιορισμένης χρήσης χημικών θεραπειών.
Οι μέθοδοι απομάκρυνσης ή παγίδευσης γόνου αποτελούν σήμερα βασικά εργαλεία της ολοκληρωμένης διαχείρισης της βαρρόα (Integrated Pest Management – IPM). Ιδιαίτερα στις μεσογειακές περιοχές, η θερινή διακοπή γόνου έχει συσχετιστεί με σημαντική μείωση του πληθυσμού της βαρρόα και βελτίωση της υγείας των μελισσιών, αν και ενδέχεται να επηρεάσει προσωρινά τη συλλογή μελιού (Kovačić et al., 2023).

Τεχνικές παγίδευσης γόνου
1. Κλασική μέθοδος παγίδευσης γόνου
Η μέθοδος εφαρμόζεται κυρίως:
– από τέλη άνοιξης έως μέσα καλοκαιριού,
– σε δυνατά μελίσσια,
– και σε θερμοκρασίες που επιτρέπουν φυσιολογική ανάπτυξη γόνου.
Βήματα εφαρμογής
Ημέρα 0
– Η βασίλισσα περιορίζεται σε ειδική πλαισιοθήκη με μία άδεια χτισμένη κηρήθρα.
– Τα υπόλοιπα πλαίσια παραμένουν ως έχουν.
Ημέρα 9
Η πρώτη εγκλωβισμένη κηρήθρα αφαιρείται και μεταφέρεται στον εμβρυοθάλαμο. Η βασίλισσα μεταφέρεται και τοποθετείται πάλι σε δεύτερη άδεια κηρήθρα.
Ημέρα 18
– Η πρώτη πλέον σφραγισμένη κηρήθρα αφαιρείται από την κυψέλη.
– Η δεύτερη κηρήθρα μετατρέπεται σε παγίδα βαρρόα.
– Η βασίλισσα εγκλωβίζεται σε τρίτη άδεια κηρήθρα.
Ημέρα 27
Η βασίλισσα απελευθερώνεται.
Η δεύτερη σφραγισμένη κηρήθρα αφαιρείται.
Ημέρα 35
Αφαιρείται και η τρίτη κηρήθρα.
Αποτελεσματικότητα
Η μέθοδος μπορεί να μειώσει σημαντικά τον πληθυσμό βαρρόα χωρίς χρήση χημικών ουσιών, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζεται σωστά και έγκαιρα.

2. Απλοποιημένη μέθοδος παγίδευσης γόνου
Η βασίλισσα εγκλωβίζεται σε πλαισιοθήκη για συνολικά 20 ημέρες.
Διαδικασία
Ημέρα 0
Εγκλωβισμός βασίλισσας σε πλαίσιο παγίδα.
Ημέρα 20
Αφαίρεση της κηρήθρας με τον σφραγισμένο γόνο. Η βασίλισσα τοποθετείται σε κλουβάκι για 5 ημέρες ώστε να αποτραπεί νέα ωοτοκία.
Ημέρα 25
– Απελευθέρωση βασίλισσας.
– Εφαρμογή οξαλικού οξέος με ενστάλαξη.
Ενδεικτική εφαρμογή οξαλικού οξέος
Διάλυμα οξαλικού οξέος έως 4,2%
Δόση: περίπου 5 ml ανά διάδρομο μελισσών
– Εφαρμογή μόνο σε περίοδο απουσίας σφραγισμένου γόνου
– Θερμοκρασία περιβάλλοντος: 5–15°C. Οι εφαρμογές ενστάλαξης οξαλικού οξέος συνιστώνται κυρίως σε περιόδους χαμηλής ή μηδενικής παρουσίας γόνου και σε ήπιες θερμοκρασίες περιβάλλοντος (Charrière & Imdorf, 2002).
Η αποτελεσματικότητα του οξαλικού οξέος αυξάνεται σημαντικά όταν δεν υπάρχει σφραγισμένος γόνος. Το οξαλικό δεν διεισδύει αποτελεσματικά στον σφραγισμένο γόνο και για αυτό η εφαρμογή του είναι σημαντικά αποτελεσματικότερη σε περίοδο πλήρους ή σχεδόν πλήρους διακοπής γόνου.

Συλλέκτες γόνου και δημιουργία νέων μελισσιών
Οι αφαιρούμενες κηρήθρες γόνου μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία «συλλεκτών γόνου» ή νέων παραφυάδων, εφόσον:
– ο γόνος είναι υγιής
– δεν παρατηρούνται ιογενείς παραμορφώσεις
– και τα επίπεδα βαρρόα δεν είναι υπερβολικά.
Σύνθεση συλλέκτη γόνου
Κάθε συλλέκτης μπορεί να περιλαμβάνει:
18–19 πλαίσια γόνου
1–2 πλαίσια μελιού
επαρκή πληθυσμό νεαρών μελισσών.
Πρακτικές οδηγίες
– Αφήνονται περίπου 300 μέλισσες ανά πλαίσιο γόνου
– Ελέγχεται προσεκτικά ώστε να μη μεταφερθεί η παλιά βασίλισσα
– Μετά την εκκόλαψη του γόνου εφαρμόζεται θεραπεία με οργανικά οξέα
Εισαγωγή βασίλισσας
Ο συλλέκτης γόνου μπορεί να:
– δεχθεί γονιμοποιημένη βασίλισσα
– ή να δημιουργήσει δική του μέσω βασιλικού κελιού.

Ολική απομάκρυνση γόνου
Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται κυρίως:
– σε έντονα προσβεβλημένα μελίσσια
– πριν την έναρξη της χειμερινής περιόδου
– ή στο πλαίσιο επιθετικής μείωσης του πληθυσμού βαρρόα.
Διαδικασία
Αφαιρείται το σύνολο ή το μεγαλύτερο μέρος του γόνου.
Τα περισσότερα αναπαραγόμενα ακάρεα απομακρύνονται μαζί με τον σφραγισμένο γόνο. Το μελίσσι που παραμένει χωρίς γόνο υποβάλλεται σε θεραπεία.
Παγίδευση σε ανοιχτό γόνο
Εάν παραμείνει ένα πλαίσιο ανοιχτού γόνου:
– λειτουργεί ως παγίδα για βαρρόα, συγκεντρώνοντας μεγάλο αριθμό ακάρεων
και στη συνέχεια αφαιρείται και καταστρέφεται.
Πότε εφαρμόζεται
– τέλη καλοκαιριού
– αρχές φθινοπώρου
– ή μετά τον τελευταίο τρύγο.

Μέτρα ασφάλειας και κρίσιμες προφυλάξεις
Η εφαρμογή των τεχνικών διακοπής γόνου απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή.
Προσοχή σε:
– τραυματισμό ή απώλεια της βασίλισσας
– υπερβολική αποδυνάμωση του πληθυσμού
– εφαρμογή οργανικών οξέων σε υψηλές θερμοκρασίες
– χρήση οξαλικού οξέος παρουσία εκτεταμένου σφραγισμένου γόνου.
Μέσα προστασίας
Κατά τη χρήση οργανικών οξέων απαιτούνται:
– γάντια νιτριλίου
– προστατευτικά γυαλιά
– μάσκα προστασίας
– εφαρμογή σε καλά αεριζόμενο χώρο.
Δεν συνιστάται:
– εφαρμογή σε πολύ αδύνατα μελίσσια
– εφαρμογή σε περίοδο έντονης νεκταροέκκρισης χωρίς σωστό σχεδιασμό
– χρήση αυτοσχέδιων μη ελεγμένων σκευασμάτων.

Αποτελεσματικότητα της μεθόδου
Μελέτες έχουν δείξει ότι:
– η τεχνητή διακοπή γόνου μπορεί να μειώσει τα επίπεδα βαρρόα κατά 80–95%. Αντίστοιχα αποτελέσματα έχουν αναφερθεί και σε συνδυασμό εγκλωβισμού βασίλισσας ή απομάκρυνσης γόνου με εφαρμογή οξαλικού οξέος, οδηγώντας σε σημαντική μείωση του πληθυσμού της βαρρόα (Gregorc et al., 2017).
– ο συνδυασμός με οξαλικό οξύ αυξάνει σημαντικά την αποτελεσματικότητα
– μειώνεται η ανάγκη χρήσης συνθετικών ακαρεοκτόνων
– και περιορίζεται η πιθανότητα εμφάνισης ανθεκτικότητας.
Επιπλέον:
– μειώνονται τα υπολείμματα στο κερί και το μέλι
– βελτιώνεται η υγεία των χειμερινών μελισσών
– και αυξάνεται η βιωσιμότητα των αποικιών

Συμπέρασμα
Οι τεχνικές τεχνητής διακοπής και απομάκρυνσης γόνου αποτελούν σήμερα από τα σημαντικότερα εργαλεία βιοτεχνικής αντιμετώπισης της βαρρόα. Η εφαρμογή τους:
– μειώνει σημαντικά τον πληθυσμό των ακάρεων
– περιορίζει την ανάγκη χρήσης χημικών ουσιών
– συμβάλλει στην παραγωγή ασφαλέστερων προϊόντων
– και ενισχύει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της μελισσοκομίας.
Η επιτυχία τους βασίζεται:
– στη σωστή χρονική εφαρμογή
– στην καλή γνώση της βιολογίας της βαρρόα
– και στη συνδυασμένη χρήση ολοκληρωμένων πρακτικών διαχείρισης.

Βιβλιογραφία
R. Büchler, A. Uzunov, M. Kovačić, J. Prešern, M. Pietropaoli, F. Hatjina, B. Pavlov, L. Charistos, G. Formato, E. Galarza, D. Gerula, A. Gregorc, V. Malagnini, M. D. Meixner, N. Nedić, Z. Puškadija, J. Rivera-Gomis, M., Rogelj Jenko, M. I. Smodiš Škerl, J. Vallo , D. Vojt , J. Wilde & A. Nanetti. Summer brood interruption as integrated management strategy for effective Varroa control in Europe (2020). Journal of Apicultural Research, https://doi.org/10.1080/00218839.2020.1793278

Charrière J.D., Imdorf A. (2002) Oxalic acid treatment by trickling against Varroa destructor: recommendations for use in Central Europe and under temperate climate conditions, Bee World 83, 51-60. DOI/10.1080/0005772X.2002.11099541

Gregorc A., Planinc I. (2001). Acaricidal effect of oxalic acid in honeybee colonies. Apidologie, 32(4), 333–340.
DOI: 10.1051/apido:2001133

Kovačić, M., Uzunov, A., Tlak Gajger, I., Pietropaoli, M., Soroker, V., Adjlane, N., Benko, V., Charistos, L., Dall’Olio, R., Formato, G., Hatjina, F., Malagnini, V., Freda, F., Otmi, A., Puškadija, Z., Villar, C., & Büchler, R. (2023). Honey vs. mite—A trade-off strategy by applying summer brood interruption for Varroa destructor control in the Mediterranean region. Insects, 14(9), 751. https://doi.org/10.3390/insects14090751

Le Conte Y., Ellis M., Ritter W. (2010). Varroa mites and honey bee health: can Varroa explain part of the colony losses? Apidologie, 41, 353–363.
DOI: 10.1051/apido/2010017

Rosenkranz P., Aumeier P., Ziegelmann B. (2010). Biology and control of Varroa destructor. Journal of Invertebrate Pathology, 103, S96–S119.
DOI: 10.1016/j.jip.2009.07.016
 
 
 

Tools and Supplies

• πλαισιοκηρήθρες
• κηφηνοκηρήθρες