Ανίχνευση τυπικών συμπτωμάτων Ευρωπαϊκής σηψηγονίας και εργαστηριακή ανάλυση

Η Ευρωπαϊκή Σηψηγονία αποτελεί μια σημαντική ασθένεια του γόνου, της οποίας η σημασία συχνά υποτιμάται, καθώς θεωρείται λιγότερο καταστροφική από την Αμερικάνικη. Ωστόσο, πρόκειται για μια ιδιαίτερα ύπουλη και ευρέως διαδεδομένη νόσο, που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αποδυνάμωση των μελισσιών με σημαντικές απώλειες παραγωγής, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν στρεσογόνοι παράγοντες.

Η ασθένεια εμφανίζεται συχνότερα απ’ όσο πιστεύεται, αλλά πολλές φορές περνά απαρατήρητη, καθώς το ποσοστό προσβολής μπορεί να είναι χαμηλό και οι μέλισσες να καταφέρνουν να περιορίσουν τη μόλυνση χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, (Alburaki et al., 2024).

Σε πολλές περιπτώσεις εκδηλώνεται σε υποκλινική μορφή, δηλαδή χωρίς εμφανή συμπτώματα, και μπορεί να επανεμφανιστεί όταν διαταραχθεί η ισορροπία μεταξύ του παθογόνου και των αμυντικών μηχανισμών του μελισσιού,(Mallory et al., 2024).

Όταν οι καθαρίστριες μέλισσες απομακρύνουν εγκαίρως τις μολυσμένες προνύμφες, η ασθένεια παραμένει σε χαμηλά επίπεδα. Αν όμως ο ρυθμός απομάκρυνσης δεν επαρκεί, τότε η μόλυνση εξαπλώνεται και μπορεί να οδηγήσει σε αποδυνάμωση ή και κατάρρευση του μελισσιού.

Βιολογία της νόσου

Οι προνύμφες μολύνονται συνήθως σε πολύ νεαρή ηλικία (μικρότερη των 48 ωρών), μέσω της κατανάλωσης μολυσμένης τροφής. Το βακτήριο πολλαπλασιάζεται στο μέσο έντερο της προνύμφης, προκαλώντας διαταραχή στην πέψη και τελικά θάνατο.

Οι προνύμφες πεθαίνουν συνήθως μεταξύ της 4ης και 5ης ημέρας, πριν τη σφράγιση του κελιού, αν και είναι δυνατό να πεθάνουν σε οποιοδήποτε στάδιο ανάπτυξης. Οι ενήλικες μέλισσες δεν επηρεάζονται άμεσα, αλλά λειτουργούν ως φορείς του βακτηρίου, συμβάλλοντας στη διάδοση της νόσου μέσα στην αποικία.

Παρότι το Melissococcus plutonius δεν σχηματίζει σπόρια, μπορεί να επιβιώσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε κερί και μολυσμένα υλικά. Ωστόσο, είναι λιγότερο ανθεκτικό σε σύγκριση με το βακτήριο της Αμερικάνικης Σηψηγονίας (Paenibacillus larvae).

Αιτίες εμφάνισης εστιών
Η εκδήλωση της Ε.Σ.  συνδέεται συνήθως με πολλαπλούς παράγοντες που δρουν ταυτόχρονα. Η ασθένεια θεωρείται σε μεγάλο βαθμό «ασθένεια του στρες», (Mallory et al., 2024).
Οι κυριότεροι:
– Διατροφική ανεπάρκεια (χαμηλή ποιότητα ή ποσότητα γύρης)
– Δυσμενείς καιρικές συνθήκες
– Έλλειψη μελισσών-τροφών για τη σίτιση των προνυμφών
– Απότομες αλλαγές στη νεκταροέκκριση (κακή περίοδος που ακολουθείται από έντονη ροή)
Σε τέτοιες συνθήκες, οι προνύμφες δεν τρέφονται επαρκώς και καθίστανται πιο ευάλωτες στη μόλυνση.
Επιπλέον παράγοντες:
– Έλλειψη νερού
– Μεταφορές μελισσιών
– Γενετική προδιάθεση
– Ανοσολογική ικανότητα των προνυμφών
– Περιβαλλοντικοί στρεσογόνοι παράγοντες

© LEONIDAS CHARISTOS

© LEONIDAS CHARISTOS

Κλινικά συμπτώματα
Τα συμπτώματα της Ευρωπαϊκής Σηψηγονίας παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που βοηθούν στην αναγνώρισή της:
– Ανομοιόμορφος, διάσπαρτος γόνος (όψη «μωσαϊκού»)
– Βυθισμένα ή διάτρητα καλύμματα κελιών
Αλλαγή χρώματος προνυμφών:
– από λευκό → κιτρινωπό
– στη συνέχεια → καφέ ή γκρι-μαύρο
– Απώλεια της φυσιολογικής μορφής των προνυμφών
– Νεκρές προνύμφες σε ασφράγιστα κυρίως κελιά
Θέση προνυμφών:
– ανορθωμένες
– ή κουλουριασμένες στα τοιχώματα
Σχηματισμός λεπιού που:
αποκολλάται εύκολα (σε αντίθεση με την Αμερικάνικη Σηψιγονία)
Ενδεχόμενη δυσάρεστη οσμή (ξινή ή σάπια)

Εργαστηριακή διάγνωση και πρωτόκολλο δειγματοληψίας
Η οπτική διάγνωση από μόνη της δεν θεωρείται επαρκής.
Πότε απαιτείται εργαστηριακός έλεγχος?
Εργαστηριακή επιβεβαίωση απαιτείται όταν:
– εμφανίζονται ύποπτα συμπτώματα σε >5–10% των κελιών γόνου
– παρατηρείται επαναλαμβανόμενος διάσπαρτος γόνος
– υπάρχουν ανεξήγητες απώλειες προνυμφών
– ή το μελισσοκομείο βρίσκεται κοντά σε γνωστή εστία
Διαδικασία δειγματοληψίας
Συνιστάται:
– συλλογή τμημάτων γόνου από ύποπτα πλαίσια
– χρήση αποστειρωμένων εργαλείων
– αποθήκευση σε καθαρό δοχείο
– και αποστολή σε ψύξη (4°C) εντός 24–48 ωρών.
Εργαστηριακές μέθοδοι
Η επιβεβαίωση πραγματοποιείται με:
– μικροσκοπική εξέταση
– βακτηριολογική καλλιέργεια
– ή PCR για Melissococcus plutonius.
Οι μοριακές τεχνικές θεωρούνται οι πιο αξιόπιστες για υποκλινικές λοιμώξεις.

Διαγνωστικός έλεγχος
Η οπτική επιθεώρηση δεν επαρκεί για ασφαλή διάγνωση. Η επιβεβαίωση πρέπει να γίνεται εργαστηριακά, (WOAH, 2023).
Κατά την επιθεώρηση:
– Ελέγχονται όλα τα πλαίσια με γόνο
– Παρατηρούνται τόσο ασφράγιστα όσο και σφραγισμένα κελιά
Αναζητούνται τα χαρακτηριστικά συμπτώματα
Δοκιμή με σπιρτόξυλο:
– Στην Αμερικάνικη Σηψηγονία σχηματίζεται νήμα
Στην Ευρωπαϊκή:
– δεν σχηματίζεται ή
– είναι πολύ μικρό (<1 cm)
Η οριστική διάγνωση απαιτεί εργαστηριακή ανάλυση,(Budge et al., 2025).

Μέτρα πρόληψης
– Εφαρμογή ορθών μελισσοκομικών πρακτικών
– Έλεγχος και διαχείριση βαρρόα
– Προσοχή σε εισαγωγή ξένου γενετικού υλικού
– Αποφυγή λεηλασιών
– Τακτικές επιθεωρήσεις γόνου
– Ανανέωση κηρηθρών (τουλάχιστον 1/3 ετησίως)
Διαχείριση σε περίπτωση εμφάνισης
Σε έντονα προσβεβλημένα μελίσσια:
– Σφράγιση εισόδου το βράδυ
– Θανάτωση αποικίας (όπου απαιτείται)
– Αφαίρεση πλαισίων με προσοχή
– Καταστροφή μολυσμένων υλικών (καύση)
Απολύμανση:
– Ξύλινα μέρη: καυστική σόδα + φλόγιστρο
– Εργαλεία: απολύμανση άμεσα
Σε ηπιότερες περιπτώσεις:
– Εφαρμογή μεθόδου μετάγγισης
– Καταστροφή όλων των κηρηθρών
– Διατήρηση μόνο των ενήλικων μελισσών
Συνεχής παρακολούθηση
Επιπλέον:
– Καταστροφή αδύνατων μελισσιών
– Συστηματική επιθεώρηση για νέες εστίες

© LEONIDAS CHARISTOS

© LEONIDAS CHARISTOS

Παρακολούθηση μετά την παρέμβαση
Μετά τη διαχείριση της νόσου:
– πραγματοποιούνται επιθεωρήσεις κάθε 7–10 ημέρες,
– για διάστημα τουλάχιστον 6 εβδομάδων.
Παρακολουθούνται:
– νέες αλλοιώσεις γόνου,
– ανάπτυξη πληθυσμού,
– αποδοχή βασίλισσας,
– και ύπαρξη νέων εστιών.

Συμπέρασμα

Η Ευρωπαϊκή Σηψιγονία είναι μια συχνά υποτιμημένη αλλά σημαντική ασθένεια. Η έγκαιρη ανίχνευση, η σωστή διάγνση και η εφαρμογή κατάλληλων μέτρων πρόληψης και διαχείρισης είναι καθοριστικής σημασίας για την προστασία των αποικιών.

Η σωστή εκπαίδευση του μελισσοκόμου και η συστηματική παρακολούθηση των μελισσιών αποτελούν το κλειδί για τον έλεγχο και τον περιορισμό της ασθένειας.

Βιβλιογραφία

Alburaki, M., Abban, S.K., Evans, J.D., et al. (2024). Occurrence and distribution of two bacterial brood diseases (American and European foulbrood) in US honey bee colonies and resistance to antibiotics from 2015 to 2022. Journal of Apicultural Research.

Budge, G.E., Burns, N., Takamatsu, D., Erler, S., et al. (2025). Standard methods for European foulbrood research 2.0. Journal of Apicultural Research.
DOI: https://doi.org/10.1080/00218839.2024.2380425

Mallory, E., et al. (2024). Revisiting the role of pathogen diversity and microbial communities in European foulbrood disease. Frontiers in Veterinary Science, 11.
DOI: https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1495010
D WOAH (World Organisation for Animal Health). (2023). Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals – European foulbrood.OI: https://doi.org/10.1080/00218839.2024.2329854