Χρήση άλλων ακαρεοκτόνων φιλικών προς τη μέλισσα το περιβάλλον και τα προϊόντα της κυψέλης

Η αντιμετώπιση της βαρρόα (Varroa destructor) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της σύγχρονης μελισσοκομίας. Η μακροχρόνια χρήση συνθετικών ακαρεοκτόνων έχει οδηγήσει σε ανάπτυξη ανθεκτικότητας του ακάρεος σε ορισμένες δραστικές ουσίες, ενώ παράλληλα έχει αυξήσει την ανησυχία σχετικά με την παρουσία υπολειμμάτων στο κερί και στα προϊόντα της κυψέλης (Rosenkranz et al., 2010). Για τον λόγο αυτό, έχει ενταθεί το ενδιαφέρον για εναλλακτικές ουσίες φυσικής προέλευσης, όπως τα αιθέρια έλαια και τα επιμέρους δραστικά συστατικά τους.
Τα αιθέρια έλαια προέρχονται από αρωματικά φυτά και περιέχουν πτητικές ενώσεις με πιθανή ακαρεοκτόνο ή απωθητική δράση. Μεταξύ των φυτών που έχουν μελετηθεί για πιθανή χρήση κατά της βαρρόα περιλαμβάνονται:
θυμάρι,
ρίγανη,
ευκάλυπτος,
γαρύφαλλο,
λεβάντα,
μέντα,
δυόσμος,
κανέλα,
γλυκάνισος,
μάραθος,
κύμινο,
λεμόνι και περγαμόντο.
Οι δραστικές ουσίες που περιέχονται σε αυτά τα έλαια, όπως η θυμόλη, η καρβακρόλη, η ευγενόλη και διάφορα τερπένια, φαίνεται ότι μπορούν να επηρεάσουν το άκαρι μέσω επαφής ή μέσω της εξάτμισης στο εσωτερικό της κυψέλης ( Damiani et al., 2009).

Πρακτική εφαρμογή και συνθήκες χρήσης
Η εφαρμογή φυσικών ακαρεοκτόνων πρέπει να πραγματοποιείται αποκλειστικά:
– μετά τον τελευταίο τρύγο
– εκτός περιόδου παραγωγής μελιού
– σύμφωνα με τις οδηγίες των εγκεκριμένων σκευασμάτων.

Οι εφαρμογές πραγματοποιούνται συνήθως:
– στα τέλη καλοκαιριού,
– ή στις αρχές φθινοπώρου,
όταν οι θερμοκρασίες επιτρέπουν ελεγχόμενη εξάτμιση των πτητικών ουσιών.
Η αποτελεσματικότητα των αιθέριων ελαίων επηρεάζεται σημαντικά από:
– την θερμοκρασία περιβάλλοντος,

– την σχετική υγρασία,
– την δύναμη του μελισσιού,
– την παρουσία γόνου,
– τον αερισμό της κυψέλης,
– και τη διάρκεια εφαρμογής (Hýbl et al., 2021).
Σε πολλές περιπτώσεις, οι εφαρμογές θυμόλης παρουσιάζουν καλύτερη αποτελεσματικότητα όταν η εξωτερική θερμοκρασία κυμαίνεται περίπου μεταξύ 15°C και 30°C. Σε χαμηλότερες θερμοκρασίες μειώνεται η εξάτμιση της δραστικής ουσίας, ενώ σε πολύ υψηλές αυξάνεται ο κίνδυνος τοξικότητας και στρες για το μελίσσι.

Περιορισμοί και πιθανοί κίνδυνοι
Παρότι τα αιθέρια έλαια παρουσιάζουν ενδιαφέρον ως πιο φιλικές εναλλακτικές λύσεις, η χρήση τους δεν είναι απλή ούτε πάντοτε ασφαλής. Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια εξαρτώνται άμεσα:
– από τη συγκέντρωση της δραστικής ουσίας,
– από τον ρυθμό εξάτμισης,
– και από τη συνολική κατάσταση του μελισσιού.
Έχει αποδειχθεί ότι ορισμένα αιθέρια έλαια, όταν χρησιμοποιούνται σε υψηλές συγκεντρώσεις, μπορούν να προκαλέσουν:
– αυξημένη θνησιμότητα ενήλικων μελισσών,
– διακοπή ωοτοκίας,
– εγκατάλειψη γόνου,
– ή αυξημένο στρες στο μελίσσι.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γαρυφαλέλαιο (ευγενόλη), το οποίο σε υψηλές συγκεντρώσεις έχει αναφερθεί ότι δημιουργεί τοξική δράση στις μέλισσες.
Επιπλέον, η χημική σύσταση των αιθέριων ελαίων παρουσιάζει μεγάλη μεταβλητότητα ανάλογα με:
– το φυτικό είδος
– την ποικιλία
– την περιοχή καλλιέργειας
– τις εδαφοκλιματικές συνθήκες
– και τη μέθοδο απόσταξης.

Γιατί δεν προτείνονται αυτοσχέδιες εφαρμογές
Η χρήση φυσικών ουσιών δεν σημαίνει αυτόματα και ασφαλή χρήση. Οι αυτοσχέδιες εφαρμογές αιθέριων ελαίων μέσα στην κυψέλη ενέχουν σοβαρούς κινδύνους, καθώς ο μελισσοκόμος δεν μπορεί εύκολα να ελέγξει:
– τη σωστή συγκέντρωση
– την καθαρότητα
– τη σταθερότητα της σύνθεσης
– τον ρυθμό εξάτμισης
– και την πραγματική τοξικότητα για τις μέλισσες.
Για τον λόγο αυτό:
Δεν συνιστάται η χρήση αυτοσχέδιων μειγμάτων ή μη εγκεκριμένων σκευασμάτων μέσα στην κυψέλη.
Η χρήση φυσικών ακαρεοκτόνων πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά:
– σε τυποποιημένα και ελεγμένα σκευάσματα
– με σαφείς οδηγίες εφαρμογής
– γνωστή σύνθεση
– και ελεγχόμενη δοσολογία.

Συνδυασμός με ολοκληρωμένη διαχείριση βαρρόα
Τα φυσικά ακαρεοκτόνα φαίνεται ότι παρουσιάζουν καλύτερα αποτελέσματα όταν εφαρμόζονται στο πλαίσιο ολοκληρωμένης διαχείρισης της βαρρόα (Integrated Pest Management – IPM).
Ο συνδυασμός τους με:
– βιοτεχνικές τεχνικές διακοπής γόνου
– οργανικά οξέα
– συστηματική παρακολούθηση προσβολής
– απομάκρυνση κηφηνογόνου
– δημιουργία τεχνητών σμηνών
– και επιλογή ανθεκτικών γενετικών γραμμών
μπορεί να συμβάλει σε πιο αποτελεσματικό και ισορροπημένο έλεγχο του παρασίτου (Jack & Ellis, 2021).

Η πολυπαραγοντική αυτή προσέγγιση:
– μειώνει την εξάρτηση από μία μόνο δραστική ουσία,
– περιορίζει τον κίνδυνο ανάπτυξης ανθεκτικότητας,
– και συμβάλλει στη μακροχρόνια βιωσιμότητα του μελισσοκομείου.

Μέτρα ασφαλείας κατά την εφαρμογή
Κατά τη χρήση φυσικών ακαρεοκτόνων:
– να χρησιμοποιούνται γάντια και μέσα ατομικής προστασίας.
– να αποφεύγεται η εισπνοή ατμών.
– να μην εφαρμόζονται θεραπείες κατά τη διάρκεια μελιτοφορίας.
– να τηρούνται αυστηρά οι οδηγίες θερμοκρασίας και διάρκειας εφαρμογής.
– να παρακολουθείται η συμπεριφορά του μελισσιού μετά την εφαρμογή.
– να αποφεύγεται η υπερδοσολογία.
Συμπέρασμα
Τα αιθέρια έλαια και άλλες φυσικής προέλευσης ουσίες αποτελούν μια ενδιαφέρουσα εναλλακτική προσέγγιση για τη διαχείριση της βαρρόα, ιδιαίτερα σε συστήματα ολοκληρωμένης ή χαμηλών υπολειμμάτων μελισσοκομίας. Παρά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα που έχουν καταγραφεί σε αρκετές μελέτες, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις σχετικά με:
– τη σταθερότητα της δράσης
– την ασφάλεια για τις μέλισσες
– και την αποτελεσματικότητα σε πραγματικές συνθήκες πεδίου.
Για τον λόγο αυτό, η χρήση τους πρέπει να γίνεται με επιστημονική τεκμηρίωση, προσοχή και αποκλειστικά μέσω εγκεκριμένων και τυποποιημένων σκευασμάτων.

Βιβλιογραφία
Rosenkranz P., Aumeier P., Ziegelmann B. (2010). Biology and control of Varroa destructor. Journal of Invertebrate Pathology, 103(S1), S96–S119.
DOI: 10.1016/j.jip.2009.07.016
Damiani N. et al. (2009). Acaricidal and insecticidal activity of essential oils on Varroa destructor and Apis mellifera. Parasitology Research, 106, 145–152.
DOI: 10.1007/s00436-009-1645-5
Hýbl M. et al. (2021). Evaluating the Efficacy of 30 Different Essential Oils against Varroa destructor and Honey Bee Workers (Apis mellifera). Insects, 12(11), 1045.
DOI: 10.3390/insects12111045
Jack C.J., Ellis J.D. (2021). Integrated Pest Management Control of Varroa destructor. Insects, 12(9), 844.
DOI: 10.3390/insects12090844

Tools and Supplies

• χαρτι για ταινίες
• εθαίρεα έλαια

Warning

Προσοχή στην τοξικότητα των μελισσών, η οποία μπορεί να δημιουργηθεί από πολύ μικρή αύξηση της ποσότητας του ελαίου. Το εύρος από την ποσότητα που είναι αποτελεσματική στην ποσότητα που είναι τοξική είναι μικρό.