Απολύμανση εύφλεκτου μελισσοκομικού εξοπλισμού (κυψέλες, κυψελίδια, πλαίσια, κερί)

Σημασία απολύμανσης και υγεία μελισσιών

Η απολύμανση του μελισσοκομικού εξοπλισμού αποτελεί βασικό μέτρο βιοασφάλειας και πρόληψης ασθενειών στη σύγχρονη μελισσοκομία. Η σωστή εφαρμογή διαδικασιών καθαρισμού και απολύμανσης συμβάλλει σημαντικά:
• στη μείωση του μικροβιακού φορτίου
• στον περιορισμό μετάδοσης ασθενειών
• στη διατήρηση υγιών μελισσιών
• και στην παραγωγή ασφαλών προϊόντων κυψέλης
Οι μέλισσες έρχονται καθημερινά σε επαφή με πληθώρα μικροοργανισμών και παθογόνων. Ορισμένοι εξουδετερώνονται μέσω της φυσικής ανοσίας του μελισσιού, ενώ άλλοι, όπως:
• η Αμερικανική Σηψηγονία (Paenibacillus larvae)
• η Ευρωπαϊκή Σηψηγονία (Melissococcus plutonius)
• η Νοζεμίαση
• και ο κηρόσκωρος
μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές απώλειες όταν δεν εφαρμόζονται κατάλληλα μέτρα υγιεινής και απολύμανσης (Genersch, 2010).
Το κερί και οι παλαιές κηρήθρες λειτουργούν όχι μόνο ως αποθηκευτικοί χώροι τροφής αλλά και ως δεξαμενές:
• παθογόνων μικροοργανισμών
• σπορίων
• φυτοφαρμάκων
• και χημικών υπολειμμάτων
Για τον λόγο αυτό συνιστάται:
• ετήσια ανανέωση τουλάχιστον 30% των κηρηθρών
• τακτικός καθαρισμός κυψελών
• και απολύμανση εξοπλισμού πριν από κάθε νέα μελισσοκομική περίοδο

© LEONIDAS CHARISTOS

© LEONIDAS CHARISTOS

Απολύμανση με

φλόγιστρο και

κάψιμο

προσβεβλημένων

κηρηθρών

© LEONIDAS CHARISTOS

Κατηγορίες απολύμανσης
Η απολύμανση διακρίνεται σε τρεις βασικές κατηγορίες:
Προληπτική απολύμανση
Εφαρμόζεται:
• πριν την εμφάνιση νόσου
• κατά την προετοιμασία εξοπλισμού
• ή πριν την εισαγωγή νέων μελισσιών
Στόχος είναι η καταστροφή παθογόνων πριν εγκατασταθούν στο μελισσοκομείο.

Εστιακή απολύμανση
Πραγματοποιείται:
• μετά από επιβεβαιωμένο ή ύποπτο κρούσμα
• σε μολυσμένο εξοπλισμό
• ή σε κυψέλες υψηλού κινδύνου
Στόχος είναι:
• ο περιορισμός της εξάπλωσης
• και η μείωση του μολυσματικού φορτίου

Τελική απολύμανση
Η τελική απολύμανση πραγματοποιείται:
• μετά την ολοκλήρωση της διαχείρισης της νόσου
• και αφού περάσουν τουλάχιστον δύο περίοδοι επώασης χωρίς νέα συμπτώματα
Εφαρμόζονται:
• οι ίδιες συγκεντρώσεις απολυμαντικών
• αλλά με πιο εντατική εφαρμογή και αυστηρότερο έλεγχο

Μέθοδοι απολύμανσης: φυσικές και χημικές
Οι μέθοδοι απολύμανσης διακρίνονται σε:
• φυσικές
• και χημικές
Η επιλογή εξαρτάται από:
• το είδος του εξοπλισμού
• τον τύπο της μόλυνσης
• και τη σοβαρότητα της προσβολής
Για όλες τις εφαρμογές:
• χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα απολυμαντικά
• και ακολουθούνται αυστηρά οι οδηγίες ασφαλείας

Φυσικές μέθοδοι απολύμανσης (θερμότητα – φλόγα)
Οι φυσικές μέθοδοι βασίζονται κυρίως:
• στη θερμότητα
• στον ατμό
• και στη χρήση άμεσης φλόγας
Η θερμική απολύμανση θεωρείται ιδιαίτερα αποτελεσματική έναντι:
• βακτηρίων
• μυκήτων
• σπορίων
• και αυγών παρασίτων.
Η χρήση φλόγιστρου αποτελεί μία από τις πιο διαδεδομένες πρακτικές απολύμανσης ξύλινου εξοπλισμού στη μελισσοκομία και χρησιμοποιείται διεθνώς για τον περιορισμό παθογόνων όπως το Paenibacillus larvae (Genersch, 2010).

Εφαρμογή απολύμανσης με φλόγα
Η μέθοδος εφαρμόζεται σε:
• ξύλινες κυψέλες
• πατώματα
• πλαίσια
• βάσεις
• ξύλινα πορτάκια
• και μεταλλικά εργαλεία
Δεν εφαρμόζεται σε:
• πλαστικά μέρη
• φίλτρα
• ή μελιτοεξαγωγείς
Προετοιμασία εξοπλισμού
Πριν από τη χρήση φλόγας:
Απομακρύνονται:
o κερί
o πρόπολη
o οργανικά υπολείμματα
Οι επιφάνειες ξύνονται μηχανικά ενώ ο εξοπλισμός πρέπει να είναι:
o στεγνός
o χωρίς εύφλεκτα υπολείμματα

Θερμοκρασία και χρόνος εφαρμογής
Η θερμοκρασία της φλόγας στο άκρο του φλόγιστρου μπορεί να υπερβαίνει τους 800–1000°C, όμως στην πράξη η απολύμανση επιτυγχάνεται μέσω σύντομης έκθεσης της επιφάνειας.

© LEONIDAS CHARISTOS

Βράσιμο πλαισίων σε καυστική σόδα και ξέπλυμα με κρύο νερό στη συνέχεια.

© LEONIDAS CHARISTOS

Πρακτικό πρωτόκολλο εφαρμογής
• Η φλόγα κινείται αργά στην επιφάνεια
• Η έκθεση διαρκεί περίπου 5–10 δευτερόλεπτα ανά σημείο
• Στόχος είναι:
o ελαφρύς αποχρωματισμός του ξύλου
o χωρίς βαθιά απανθράκωση ή ανάφλεξη
Η διαδικασία επαναλαμβάνεται:
• δύο φορές σε ύποπτο εξοπλισμό
• ή μία φορά σε προληπτική απολύμανση
Η θερμική απολύμανση έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στη σημαντική μείωση βιώσιμων παθογόνων σε ξύλινες επιφάνειες και εξοπλισμό κυψελών..

Πρωτόκολλα ασφάλειας κατά τη χρήση φλόγιστρου
Η χρήση φλόγιστρου απαιτεί αυστηρή τήρηση κανόνων ασφαλείας.
Απαραίτητος προστατευτικός εξοπλισμός
Ο μελισσοκόμος πρέπει να χρησιμοποιεί:
• πυρίμαχα γάντια
• προστατευτικά γυαλιά
• βαμβακερή ή πυρίμαχη ποδιά
• μάσκα προστασίας καπνού
• κλειστά υποδήματα ή μπότες

Μέτρα ασφαλείας
• Η απολύμανση γίνεται μόνο σε ανοιχτό ή καλά αεριζόμενο χώρο
• Απομακρύνονται εύφλεκτα υλικά και ξερά χόρτα.
• Δεν χρησιμοποιείται φλόγιστρο κοντά σε φιάλες καυσίμου ή δοχεία χημικών.
• Πρέπει να υπάρχει:
o πυροσβεστήρας
o νερό
o ή άμμος σε κοντινή απόσταση
Δεν πραγματοποιείται απολύμανση:
• σε περιόδους υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς
• σε δυνατούς ανέμους
• ή κατά τη διάρκεια καύσωνα

Χημικές μέθοδοι απολύμανσης
Οι χημικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται:
• συμπληρωματικά
• ή όταν η θερμική απολύμανση δεν είναι εφικτή
Τα απολυμαντικά διακρίνονται σε:
• μικροβιοκτόνα
• και μικροβιοστατικά

Χρήση καυστικής σόδας (NaOH)
Η καυστική σόδα θεωρείται ιδιαίτερα αποτελεσματική για:
• ξύλινα μέρη
• πλαίσια
• και έντονα μολυσμένο εξοπλισμό
Συγκεντρώσεις εφαρμογής
• 1% διάλυμα → γενική απολύμανση
• 3–6% διάλυμα → ύποπτη ή επιβεβαιωμένη Αμερικανική Σηψηγονία
Παράδειγμα:
• 300–600 g NaOH σε 10 L νερού.
Πρωτόκολλο εφαρμογής
• Το διάλυμα χρησιμοποιείται ζεστό (70–80°C)
• Τα υλικά εμβαπτίζονται για 10–15 λεπτά, (FAO, 2020)
• Ακολουθεί:
o καλό ξέπλυμα
o πλήρης ξήρανση
o και αερισμός

Προειδοποίηση ασφάλειας για NaOH
Η καυστική σόδα είναι ισχυρά διαβρωτική.
Κατά την παρασκευή:
• προστίθεται πάντα η σόδα στο νερό
• ποτέ το αντίστροφο
Απαιτείται:
• μάσκα
• γυαλιά
• γάντια νιτριλίου
• ποδιά
• και μπότες

Χρήση παραφίνης
Η παραφίνη εφαρμόζεται:
• μετά την απολύμανση
• για προστασία και στεγανοποίηση ξύλου
Θερμοκρασία εφαρμογής
• περίπου 150°C.
Προσοχή:
• 160°C → αυξημένος κίνδυνος ανάφλεξης και διάσπασης
• <140°C → ανεπαρκής διείσδυση
Η εμβάπτιση διαρκεί:
• περίπου 10–15 λεπτά, (FAO, 2020)

Εποχική εφαρμογή απολύμανσης
Η απολύμανση συνιστάται:
• στο τέλος της παραγωγικής περιόδου
• νωρίς την άνοιξη πριν την ανάπτυξη
• μετά από εμφάνιση ασθενειών
• και πριν την αποθήκευση εξοπλισμού
Η απολύμανση αποφεύγεται:
• κατά την έντονη νεκταροέκκριση
• ή όταν υπάρχουν ενεργά μέλια προς τρύγο

Συμπέρασμα
Η απολύμανση του εύφλεκτου μελισσοκομικού εξοπλισμού αποτελεί θεμελιώδη πρακτική βιοασφάλειας στη σύγχρονη μελισσοκομία. Η σωστή εφαρμογή θερμικών και χημικών μεθόδων μπορεί να περιορίσει σημαντικά τη μετάδοση παθογόνων και να συμβάλει:
• στην προστασία των μελισσιών
• στη μείωση απωλειών
• και στη βιωσιμότητα της παραγωγής
Η αποτελεσματικότητα της απολύμανσης εξαρτάται από:
• τη σωστή εφαρμογή πρωτοκόλλων
• την τήρηση μέτρων ασφαλείας
• και τη συστηματική ανανέωση του εξοπλισμού (Genersch, 2010).

Η αποτελεσματικότητα της απολύμανσης εξαρτάται από τη σωστή εφαρμογή πρωτοκόλλων, την τήρηση μέτρων ασφαλείας και τη συστηματική ανανέωση του εξοπλισμού (Genersch, 2010; FAO, 2020).

Βιβλιογραφία
Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2020). Good beekeeping practices: Practical manual on how to identify and control the main diseases of the honeybee (Apis mellifera) (TECA – Technologies and practices for small agricultural producers, No. 1). FAO.

Genersch, E. (2010). Honey bee pathology: current threats to honey bees and beekeeping. Applied Microbiology and Biotechnology, 87, 87–97. DOI: 10.1007/s00253-010-2573-8

Tools and Supplies

• Ξέστρο
• Φλόγιστρο
• Βαρέλι
• Καυστική σόδα
• Πιεστικό νερού για ξέπλυμα πλαισίων