Προσδιορισμός της προσβολής από βαρρόα κατά τη διάρκεια της μελισσοκομικής περιόδου

Η παρακολούθηση του επιπέδου προσβολής των μελισσοσμηνών από το άκαρι Varroa destructor αποτελεί βασική πρακτική για την ορθολογική διαχείριση των μελισσιών. Η συστηματική εκτίμηση του ποσοστού προσβολής επιτρέπει στον μελισσοκόμο να αποφασίζει εάν και πότε απαιτείται εφαρμογή θεραπείας, αποφεύγοντας τόσο την καθυστερημένη αντιμετώπιση όσο και την άσκοπη χρήση φαρμακευτικών ουσιών.

Η παρακολούθηση των επιπέδων βαρρόα πρέπει να πραγματοποιείται συστηματικά σε όλη τη διάρκεια της μελισσοκομικής περιόδου και όχι μόνο όταν εμφανίζονται συμπτώματα εξασθένησης.

 Συνιστάται:
• έλεγχος τουλάχιστον μία φορά τον μήνα από την άνοιξη έως το φθινόπωρο
• ενώ μετά τον τελευταίο τρύγο ή πριν τη δημιουργία των χειμερινών μελισσών οι έλεγχοι πρέπει να γίνονται κάθε 2–3 εβδομάδες.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η περίοδος:
• Ιούλιος–Οκτώβριος
καθώς τότε παρατηρείται ταχεία αύξηση του πληθυσμού της βαρρόα και αυξημένος κίνδυνος μετάδοσης ιώσεων (Dietemann et al., 2013).

Ο προσδιορισμός του ποσοστού προσβολής μπορεί να πραγματοποιηθεί με διάφορες μεθόδους δειγματοληψίας. Οι συνηθέστερες είναι:

1. η μέθοδος της άχνης ζάχαρης,
2. η μέθοδος της αλκοόλης,
3. η μέθοδος αναισθητοποίησης με διοξείδιο του άνθρακα (CO₂),
4. η μέτρηση της φυσικής πτώσης βαρρόα.

Α. Μέθοδος άχνης ζάχαρης

Η μέθοδος της άχνης ζάχαρης αποτελεί μία από τις πιο διαδεδομένες τεχνικές εκτίμησης του ποσοστού προσβολής, καθώς επιτρέπει την απελευθέρωση των ακάρεων από τις μέλισσες χωρίς να προκαλείται θάνατος του δείγματος.

Υλικά

• Πλαστικό νάιλον φύλλο περίπου στο μέγεθος της κυψέλης
• Πλαστικό βάζο περίπου του 1 kg με καπάκι στο οποίο έχει προσαρμοστεί σήτα
• Δύο ουροσυλλέκτες
• Σουρωτήρι με μικρά ανοίγματα
• Ψεκαστήρι με νερό
• Άχνη ζάχαρη

Διαδικασία

1. Ανοίγεται η κυψέλη και επιλέγεται ένα πλαίσιο με μεγάλο αριθμό εργατριών.
2. Ελέγχεται η παρουσία της βασίλισσας και, εφόσον βρίσκεται στο πλαίσιο, μεταφέρεται σε άλλο.
3. Το πλαίσιο τινάζεται πάνω στο πλαστικό νάιλον ώστε να πέσουν οι μέλισσες.
4. Συλλέγεται δείγμα περίπου 500 μελισσών σε γεμάτο ουροσυλλέκτη.
5. Οι μέλισσες μεταφέρονται στο βάζο με τη σήτα.
6. Προστίθεται άχνη ζάχαρη μέσα στο βάζο.
7. Το δοχείο ανακινείται για περίπου 2 λεπτά ώστε να καλυφθούν οι μέλισσες.
8. Στη συνέχεια το βάζο αναποδογυρίζεται και το περιεχόμενο κοσκινίζεται μέσα από τη σήτα.
9. Η άχνη ζάχαρη που πέφτει στο κόσκινο διαλύεται με λίγο νερό ώστε να καταμετρηθούν τα ακάρεα.
10. Οι μέλισσες επιστρέφονται στην κυψέλη.

Σχήμα 2. Διαδικασία προσδιορισμού βαρρόα με άχνη ζάχαρη.

Δείγμα μελισσών
      ↓
Προσθήκη άχνης ζάχαρης
      ↓
Ανακίνηση δοχείου
      ↓
Πτώση βαρρόα μέσω σήτας
      ↓
Καταμέτρηση ακάρεων

Β. Μέθοδος αλκοόλης

Η μέθοδος της αλκοόλης θεωρείται ιδιαίτερα αξιόπιστη για τον προσδιορισμό του επιπέδου προσβολής, καθώς απομακρύνει σχεδόν το σύνολο των ακάρεων από το σώμα των μελισσών. Ωστόσο, η μέθοδος αυτή οδηγεί στον θάνατο του δείγματος.

Υλικά

• Πλαστικό δοχείο με καπάκι
• Σουρωτήρι
• Λεκάνη συλλογής
• Διάλυμα αλκοόλης ή νερό με υγρό σαπούνι

Διαδικασία

1. Επιλέγεται πλαίσιο με πολλές εργάτριες μέλισσες.
2. Ελέγχεται η απουσία της βασίλισσας.
3. Συλλέγεται δείγμα μελισσών απευθείας μέσα στο δοχείο με το διάλυμα.
4. Το δοχείο ανακινείται έντονα για 1–2 λεπτά.
5. Το περιεχόμενο χύνεται στο σουρωτήρι και ξεπλένεται με νερό.
6. Μετρώνται τα ακάρεα στο δοχείο συλλογής και οι μέλισσες στο σουρωτήρι.

Υπολογισμός ποσοστού προσβολής

Παράδειγμα:

240 μέλισσες και 5 βαρρόα

Γ. Μέθοδος διοξειδίου του άνθρακα (CO₂)

Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιεί ειδική συσκευή αναισθητοποίησης των μελισσών με διοξείδιο του άνθρακα. Οι μέλισσες αναισθητοποιούνται προσωρινά και τα ακάρεα αποκολλώνται από το σώμα τους.

Σχήμα 3. Μέθοδος μέτρησης βαρρόα με χρήση CO₂.

Συλλογή 200 μελισσών
        ↓
Αναισθητοποίηση με CO₂
        ↓
Ανακίνηση δοχείου
        ↓
Πτώση βαρρόα
        ↓
Καταμέτρηση

Η μέθοδος αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι οι μέλισσες παραμένουν ζωντανές μετά τη διαδικασία.

Δ. Μέτρηση φυσικής πτώσης βαρρόα

Μία απλή μέθοδος εκτίμησης της παρουσίας βαρρόα είναι η καταγραφή των ακάρεων που πέφτουν φυσικά στον πυθμένα της κυψέλης.

Διαδικασία

1. Τοποθετείται χαρτόνι στον πυθμένα της κυψέλης.
2. Η επιφάνεια αλείφεται με βαζελίνη, βούτυρο ή φυτικό έλαιο ώστε να παγιδεύονται τα ακάρεα.
3. Στο χαρτόνι μπορούν να σχεδιαστούν τετράγωνα για ευκολότερη καταμέτρηση.
4. Μετά από 24–72 ώρες καταμετρώνται τα ακάρεα που έχουν πέσει.

Σχήμα 4. Καταγραφή φυσικής πτώσης βαρρόα στον πυθμένα της κυψέλης.

Κυψέλη
  │
Πλέγμα πυθμένα
  │
Χαρτόνι με βαζελίνη
  │
Παγίδευση βαρρόα
  │
Καταμέτρηση

Πίνακας 1. Σύγκριση μεθόδων εκτίμησης βαρρόα

Μέθοδος με την άχνη ζάχαρη βήμα προς βήμα σε εικόνες

© LEONIDAS CHARISTOS

Μέθοδος με την αλκοόλη

© LEONIDAS CHARISTOS

Φυσική πτώση βαρρόα

© LEONIDAS CHARISTOS

Ερμηνεία αποτελεσμάτων και όρια επέμβασης

Η εκτίμηση του επιπέδου προσβολής αποκτά πρακτική αξία μόνο όταν συνδυάζεται με συγκεκριμένα όρια επέμβασης (action thresholds), τα οποία βοηθούν τον μελισσοκόμο να αποφασίσει πότε απαιτείται θεραπεία. Τα όρια αυτά διαφοροποιούνται ανάλογα με:
• την εποχή
• την παρουσία γόνου
• τη δύναμη του μελισσιού
• και τις κλιματικές συνθήκες της περιοχής

Σύμφωνα με διεθνή πρωτόκολλα παρακολούθησης, θεραπεία συνιστάται όταν:
• η φυσική πτώση υπερβαίνει τα 5–10 ακάρεα ανά ημέρα την άνοιξη
• τα 10–20 ακάρεα ανά ημέρα το καλοκαίρι
• ή όταν η προσβολή υπερβαίνει το 2–3% των ενήλικων μελισσών σε δειγματοληψία με άχνη ζάχαρη ή αλκοόλη (Rosenkranz et al., 2010).

Σε περιοχές με έντονη φθινοπωρινή παρουσία ή υψηλή πυκνότητα μελισσοκομείων, ακόμη χαμηλότερα επίπεδα προσβολής μπορεί να δικαιολογούν άμεση παρέμβαση λόγω αυξημένου κινδύνου επιμόλυνσης (Hatjina et al., 2018).

Συμπερασματικά, η συστηματική παρακολούθηση της βαρρόα αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο της ολοκληρωμένης διαχείρισης των μελισσοσμηνών. Η σωστή επιλογή μεθόδου δειγματοληψίας, η τακτική επανάληψη των μετρήσεων και η έγκαιρη λήψη αποφάσεων θεραπείας συμβάλλουν ουσιαστικά:
• στη μείωση των απωλειών
• στον περιορισμό των ιώσεων
• και στη διατήρηση ισχυρών και παραγωγικών αποικιών (Rosenkranz et al., 2010).

Βιβλιογραφία
Rosenkranz, P., Aumeier, P., & Ziegelmann, B. (2010). Biology and control of Varroa destructor. Journal of Invertebrate Pathology, 103(Suppl 1), S96–S119. DOI: 10.1016/j.jip.2009.07.016
Dietemann, V. et al. (2013). Standard methods for varroa research. Journal of Apicultural Research, 52(1). DOI: 10.3896/IBRA.1.52.1.09
Fani Hatjina, Cecilia Costa, Ralph Büchler, Aleksandar Uzunov Maja Drazic, Janja Filipi, Leonidas Charistos, Lauri Ruottinen, Sreten Andonov, Marina D Meixner, Malgorzata Bienkowska, Gerula Dariusz, Beata Panasiuk, Yves Le Conte, Jerzy Wilde, Stefan Berg, Maria Bouga, Winfried Dyrba, Hrisula Kiprijanovska, Seppo Korpela, Per Kryger, Marco Lodesani , Hermann Pechhacker, Plamen Petrov and Nikola Kezic (2014) Population dynamics of European honey bee genotypes under different environmental conditions. Journal of Apicultural Research 53(2): 233-247 (2014). DOI 10.3896/IBRA.1.53.2.05

Tools and Supplies

• Αχνη ζάχαρη
• CO2
• Αλκοόλη/ μπλέ οινόπνευμα
• κολλητικό χαρτί
• Ουροσυλλέκτες
• τετράγωνο πλαστικό
• μεγαλύτερο πλαστικό δοχείο με σίτα στο καπάκι
• σουρωτήρι με μικρά ανοίγματα
• Ψεκαστηράκι
• λεκανάκι μικρό

Warning

Στη βιβλιογραφία αναφέρεται ότι κάνουμε θεραπεία για το βαρρόα, όταν το ποσοστό προσβολής των μελισσιών μας είναι μεγαλύτερο από 3% . Όμως το ποσοστό αυτό είναι παραπλανητικό όταν τα μελίσσια έχουν γόνο. Επόμενα κια όταν το ποσοστό στις ενήλικες μέλισσες είναι 1% τον Μάιο μήνα, αυτό θα αυξηθεί πολύ μέσα στο καλοκαίρι, και επιβάλλεται να κάνουμε κάτι.
Αν όμως το ποσοστό αυτό το βρίσκουμε το φθινόπωρο ή πριν το χειμώνα με πολύ λίγο ή καθόλου γόνου, τότε είναι καλό να το εφαρμόζουμε για να κάνουμε θεραπεία και να αποφεύγουμε ζημιές από το βαρρόα στα μελίσσια μας.