Συντονισμός θεραπειών κατά του βαρρόα σε επίπεδο περιοχής για αύξηση της αποτελεσματικότητας

Γιατί ο συντονισμός των θεραπειών είναι απαραίτητος

Το βαρρόα (Varroa destructor) δεν αποτελεί απειλή μόνο για τη μεμονωμένη κυψέλη, αλλά και για ολόκληρο τον μελισσοκομικό πληθυσμό μιας περιοχής. Ο κύριος λόγος για τον συντονισμό είναι η αντιμετώπιση του φαινομένου της επιμόλυνσης.

Εάν ένας μελισσοκόμος εφαρμόσει σωστά τη θεραπεία στα μελίσσια του, αλλά οι γειτονικές κυψέλες παραμείνουν αθεράπευτες, τα ακάρεα από αυτά τα μελίσσια μπορούν να μεταφερθούν ξανά στις θεραπευμένες. Αυτό καθιστά τη θεραπεία του μεμονωμένου μελισσοκόμου αναποτελεσματική μακροπρόθεσμα.

Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «επανεισβολή» της βαρρόα και έχει τεκμηριωθεί πειραματικά ως σημαντικός παράγοντας αποτυχίας των θεραπειών ακόμη και σε καλά διαχειριζόμενα μελισσοκομεία (Frey et al., 2011).

Οφέλη: Η ταυτόχρονη θεραπεία όλων των μελισσιών σε ένα νομό ή δήμο μειώνει δραστικά τον συνολικό πληθυσμό του βαρρόα στην περιοχή. Η γεωγραφικά συντονισμένη εφαρμογή θεραπειών έχει αποδειχθεί ότι μειώνει σημαντικά την επιμόλυνση μεταξύ γειτονικών μελισσοκομείων και βελτιώνει συνολικά την υγεία και επιβίωση των μελισσιών σε επίπεδο περιοχής (Woodford et al., 2023). Αυτό προστατεύει όλα τα μελίσσια, μειώνοντας τις πιθανότητες επιμόλυνσης και αυξάνοντας την αποτελεσματικότητα των θεραπειών για όλους.

Δυστυχώς στην Ελλάδα δεν μπορεί να εφαρμοστεί:

Κατά βάση, η συγχρονισμένη καταπολέμηση της βαροϊκής ακαρίασης θα μπορούσε να αποτελέσει ένα άριστο τρόπο αντιμετώπισης του βαρρόα, εφόσον όμως πληρούνταν κάποιες προϋποθέσεις όπως: α) η παρουσία ή απουσία γόνου συγχρόνως σε όλα τα μελισσοκομεία, β) η χρήση παρόμοιων σκευασμάτων, γ) σταθερά μελισσοκομεία και μη μετακίνησή τους. Η γεωμορφολογία της Ελλάδας με τη χλωρίδα και τις κλιματικές συνθήκες που επικρατούν δυσχεραίνουν την υλοποίηση της συγκεκριμένης δράσης λόγω των πολλών και ανεξέλεγκτων μετακινήσεων από περιοχή σε περιοχή. Αντίστοιχες επιδημιολογικές αναλύσεις σε ευρωπαϊκούς πληθυσμούς μελισσών έχουν δείξει ότι οι συνεχείς μετακινήσεις αποικιών και η μεγάλη πυκνότητα μελισσιών δυσκολεύουν την αποτελεσματική εφαρμογή συγχρονισμένων στρατηγικών καταπολέμησης της βαρρόα (Motus et al., 2016).Στη χώρα μας ως γνωστόν ασκείται νομαδική μελισσοκομία που σημαίνει ότι  εκατοντάδες χιλιάδες μελίσσια μπορεί να βρεθούν ταυτόχρονα στην ίδια περιφέρεια.

Τα τελευταία χρόνια λόγω κλιματικής αλλαγής στη διάρκεια του καλοκαιριού ή του φθινοπώρου παρατηρούνται μεγάλα κενά ανθοφορίας, μειωμένη ποσότητα γύρης, νέκταρος που στρεσάρουν τα μελίσσια, μειώνουν την ανάπτυξή τους, την παραγωγή, και οδηγούν  στην κατάρρευσή τους παρόλο που είναι απαλλαγμένα από βαρρόα. Πως είναι δυνατόν να επιβληθεί στους συγκεκριμένους μελισσοκόμους να προχωρήσουν σε εφαρμογή διαφόρων σκευασμάτων ενάντια στο βαρρόα για κάτι που μπορεί να έχουν ήδη κάνει  νωρίτερα, εκμεταλλευόμενοι την απουσία γόνου και να επιβαρύνθούν επιπλέον τα μελίσσια τους με υπολείμματα χημικών φαρμάκων?

Σαφέστατα  ο εντοπισμός και η καταγραφή του ποσοστού προσβολής που σχετίζεται με τη βαρρόα αποτελεί μία σωστή  προσέγγιση για την αντιμετώπισή του, ωστόσο αποτυπώνεται μόνο η εικόνα του συγκεκριμένου μελισσοκομείου η οποία και  δεν αποτελεί ενδεικτική κατάσταση ολόκληρης της περιοχής. Ακόμα και στο ίδιο μελισσοκομείο, παρατηρείται μεγάλη διακύμανση στο μέγεθος, επόμενα και στη διατήρηση γόνου των μελισσοσμηνών. Με την τυχαία επιδημιολογική μελέτη θα αποτυπωθεί η κατάσταση σε μελισσοκομικούς τόπους – στόχους με πλασματικούς όρους.

Για παράδειγμα στην ΠΕ Χαλκιδικής συγκεντρώνονται εκατοντάδες χιλιάδες μελίσσια από όλη την Ελλάδα για την εκμετάλλευση του πεύκου, από την περίοδο του Αυγούστου μέχρι και τον Νοέμβριο, από τα οποία τα περισσότερα στη συνέχεια μεταφέρονται σε άλλες περιοχές, διαφορετικές μεταξύ τους. Επόμενα, η συγχρονισμένη καταπολέμηση θα αφορούσε μόνο τα μελισσοσμήνη που παραμένουν στη Χαλκιδική, και ανήκουν σε μελισσοκόμους της περιοχής, επόμενα ένα μικρό αριθμό.

Όλοι οι μελισσοκόμοι γνωρίζουν πολύ καλά πότε θα πρέπει να γίνεται καταπολέμηση στο μελισσοκομείο τους, και σίγουρα μπορούν από μόνοι τους να βρουν τις κατάλληλες συνθήκες. Χρειάζονται απλά σωστή ενημέρωση, όχι επιβολή.

Επιπλέον, οι νέες μελέτες για την ανάπτυξη του βαρρόα στα μελισσοσμήνη  και η στρατηγική που θα πρέπει να ακολουθηθεί, διαφέρει κατά πολύ από την χειμερινή καταπολέμηση που ακολουθούνταν μέχρι τώρα. Πιστεύουμε ότι οι παραγωγοί κάθε περιοχής θα πρέπει να αρχίσουν σιγά-σιγά να αλλάζουν νοοτροπία στον τρόπο καταπολέμησης, και να εφαρμόζουν εναλλακτικές μορφές, κι όχι απαραίτητα μία επιβεβλημένη χημική καταπολέμηση μόνο στην περίοδο του χειμώνα, γιατί έχει αποδειχθεί ότι αυτό δεν είναι αρκετό και δεν βοηθάει στην ενδυνάμωση της φυσικής ανεκτικότητας στο βαρρόα. Έχει γίνει πρόσφατα γνωστό ότι το βαρρόα τρέφεται από το λιπώδη ιστό των μελισσών και δεδομένου ότι τα μελισσοσμήνη που μπαίνουν στο χειμώνα πρέπει να έχουν μέλισσες υγιής και εύρωστες με μεγάλη ποσότητα λιπώδους ιστού, είναι φανερό ότι η στρατηγική μας ενάντια στο βαρρόα θα πρέπει να επικεντρωθεί  σε καλοκαιρινές θεραπείες με εναλλακτικούς τρόπους. Η ανακάλυψη αυτή άλλαξε σημαντικά την κατανόηση της παθολογίας της βαρρόα, καθώς ο λιπώδης ιστός σχετίζεται άμεσα με την αποτοξίνωση, την ανοσία, τον μεταβολισμό και τη μακροβιότητα των χειμερινών μελισσών (Ramsey et al., 2019). .

Θεωρούμε ότι η σωστή ενημέρωση είναι η καλύτερη τακτική και βοήθεια προς τους παραγωγούς. ιδιαίτερα οι νέοι παραγωγοί δεν γνωρίζουν ποια είναι η σωστή μελισσοκομική πρακτική. Τονίζουμε επίσης ότι η μεγαλύτερη αιτία απωλειών των μελισσοσμηνών που οφείλεται σε μελισσοκομικούς χειρισμούς είναι η αντιμετώπιση της βαρροϊκής ακαρίασης με τα κάθε είδους χημικά σκευάσματα που χρησιμοποιούνται. Η συνεχής και επαναλαμβανόμενη χρήση των ίδιων δραστικών ουσιών έχει συνδεθεί διεθνώς με την ανάπτυξη ανθεκτικότητας της βαρρόα σε ακαρεοκτόνα, μειώνοντας σημαντικά την αποτελεσματικότητα αρκετών θεραπειών (Rinkevich, 2020).

Συμπέρασμα
Ο συντονισμός των θεραπειών κατά της βαρρόα σε επίπεδο περιοχής μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση της επιμόλυνσης και στη συνολική βελτίωση της υγείας των μελισσιών, ιδιαίτερα σε περιοχές με σταθερά μελισσοκομεία και περιορισμένες μετακινήσεις. Ωστόσο, οι ιδιαίτερες συνθήκες της ελληνικής μελισσοκομίας, όπως η εκτεταμένη νομαδική μελισσοκομία, η μεγάλη συγκέντρωση μελισσιών σε συγκεκριμένες ανθοφορίες και οι διαφοροποιήσεις στις περιόδους γόνου και θεραπείας, καθιστούν δύσκολη την εφαρμογή ενός αυστηρά συγχρονισμένου εθνικού προγράμματος.
Για τον λόγο αυτό, η αποτελεσματική διαχείριση της βαρρόα στην Ελλάδα πρέπει να βασίζεται κυρίως:
• στη σωστή εκπαίδευση και ενημέρωση των μελισσοκόμων,
• στην παρακολούθηση του φορτίου βαρρόα σε κάθε μελισσοκομείο,
• στη χρήση ολοκληρωμένων στρατηγικών διαχείρισης (IPM),
• στην αποφυγή αλόγιστης χρήσης χημικών σκευασμάτων,
• και στην εφαρμογή έγκαιρων θεραπειών ανάλογα με τις πραγματικές ανάγκες κάθε αποικίας.
Η σύγχρονη επιστημονική γνώση δείχνει ότι η βιώσιμη αντιμετώπιση της βαρρόα δεν επιτυγχάνεται μόνο με χημικές θεραπείες, αλλά μέσω συνδυασμού βιοτεχνικών πρακτικών, σωστής εποχικής διαχείρισης, ενίσχυσης της φυσικής ανθεκτικότητας των μελισσιών και συνεργασίας μεταξύ των μελισσοκόμων σε τοπικό επίπεδο (Rosenkranz et al., 2010; Woodford et al., 2023).

Βιβλιογραφία

Frey, E., Schnell, H., & Rosenkranz, P. (2011). Invasion of Varroa destructor mites into mite-free honey bee colonies under the controlled conditions of a military training area. Journal of Apicultural Research, 50(2), 138–144. DOI: 10.3896/IBRA.1.50.2.05

Motus, K., Raie, A., Orro, T., Chauzat, M. P., & Viltrop, A. (2016). Epidemiology, risk factors and varroa mite control in the Estonian honey bee population. Journal of Apicultural Research, 55(5), 396-412. DOI: 10.1080/00218839.2016.1251081

Ramsey, S. D., Ochoa, R., Bauchan, G., Gulbronson, C., Mowery, J. D., Cohen, A., … & vanEngelsdorp, D. (2019). Varroa destructor feeds primarily on honey bee fat body tissue and not hemolymph. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 116(5), 1792–1801. DOI: 10.1073/pnas.1818371116

Woodford, L., Sharpe, G., Highet, F., & Evans, D. J. (2023). All together now: Geographically coordinated miticide treatment benefits honey bee health. Journal of Applied Ecology, 60(5), 790-802. DOI: 10.1111/1365-2664.14367

Tools and Supplies

• Ατομικός εξοπλισμός προστασίας
• Εγκεκριμένα σκευάσματα
• Συσκευές